दसैँ नेपाली समाजको सांस्कृतिक पहिचान, पारिवारिक एकता र सामाजिक सद्भावको प्रतीक हो। तर यही पर्व मनाउने क्रममा आफ्नो आर्थिक क्षमताभन्दा बढी खर्च गर्नुपर्ने सामाजिक दबाब बढ्दै गयो भने दसैँको खुसी केही परिवारका लागि आर्थिक बोझमा परिणत हुन सक्छ। वर्षभरि श्रम गरेर जीविका चलाउने किसान, मजदुर, दैनिक ज्यालादारी गर्ने श्रमिक र साना उद्यमीले चाडपर्वको खर्च जुटाउन ऋण लिनुपर्ने अवस्था आउनु केवल व्यक्तिगत आर्थिक समस्याको विषय होइन; यो हाम्रो उपभोग संस्कृति, सामाजिक व्यवहार र आर्थिक संरचनासँग जोडिएको प्रश्न हो।
दसैँको वास्तविक सुन्दरता कति खर्च गरियो भन्नेमा होइन, कति आत्मीयताका साथ मनाइयो भन्नेमा छ। त्यसैले दसैँलाई देखावटी प्रतिस्पर्धाबाट मुक्त गर्दै श्रमको सम्मान, आर्थिक विवेक र सामाजिक न्यायसँग जोड्नु आजको आवश्यकता हो।
हिजोको गाउँघरको दसैँ सम्झँदा एउटा आत्मीय सांस्कृतिक चित्र आँखाअघि आउँछ। गाउँका चौतारीमा चर्खे पिङ हालिन्थ्यो। घरका भित्ताहरू कमेरो माटोले पोतिन्थे। ढोकामा ब्याट्रीको कालो लगाएर चम्काइन्थ्यो। आँगन सफा गरिन्थ्यो र घरमा भएका अन्नपात तथा उपलब्ध साधनको जोहो गरेर दसैँको तयारी गरिन्थ्यो।
आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवारले पनि आफ्नो सामर्थ्यअनुसार चाड मनाउँथे। नयाँ लुगा किन्न नसक्नेले पुरानै लुगा सफा गरेर लगाउँथे। मीठोमसिनो धेरै बनाउन नसक्नेले आफूसँग भएको खाद्यान्नबाटै परिवारलाई खुसी बनाउँथे। छिमेकीबीच सहयोग र सद्भावको सम्बन्ध थियो। सामूहिक रूपमा पिङ खेल्ने, भेटघाट गर्ने र दुःखसुख साटासाट गर्ने संस्कृतिले दसैँलाई विशेष बनाउँथ्यो।
त्यतिबेला गरिबी र अभाव थिएनन् भन्ने होइन। धेरै परिवारको जीवन कठिन थियो। तर दसैँको खुसीलाई महँगा सामान र आर्थिक प्रदर्शनसँग जोडेर हेर्ने प्रवृत्ति तुलनात्मक रूपमा कम थियो। सीमित साधनभित्र रमाउन सक्ने सामाजिक संस्कारले चाडपर्वको आत्मीयता जोगाएको थियो।
आज समाज बदलिएको छ। घरहरू पक्की बनेका छन्, सडक र बजार विस्तार भएका छन्, उपभोगका वस्तु सहज रूपमा उपलब्ध छन्। प्रविधि र सञ्चारले जीवनशैली परिवर्तन गरेको छ। यी परिवर्तन सकारात्मक छन्। तर आधुनिकताको नाममा चाडपर्वलाई खर्च र प्रदर्शनसँग मात्र जोड्ने प्रवृत्ति बढ्दै जानु चिन्ताको विषय हो।
हामीले पुरानो जीवनशैलीलाई जस्ताको तस्तै फर्काउन सक्दैनौँ, न त फर्काउनु नै आवश्यक छ। तर हिजोको सामूहिकता, आत्मीयता र आफ्नो सामर्थ्यअनुसार खुसी मनाउने संस्कारलाई आजको समाजमा पुनः स्थापित गर्न भने सक्छौँ।
दसैँ नजिकिँदै गर्दा बजारमा किनमेल बढ्नु स्वाभाविक हो। परिवारका सदस्यका लागि लुगा किन्नु, मीठो खाना खानु, आफन्तलाई उपहार दिनु र घरको आवश्यकताअनुसार खर्च गर्नु चाडपर्वको सामान्य अभ्यास हो। यसले व्यापारिक गतिविधि बढाउन र बजारलाई चलायमान बनाउन पनि मद्दत गर्छ।
समस्या खर्च गर्नुमा होइन, खर्चको स्वरूप र त्यसले सिर्जना गर्ने दबाबमा छ।
सामाजिक प्रतिष्ठा महँगा लुगा, भोजभतेर, उपहार र दक्षिणाको रकमबाट मापन गर्न थालियो भने आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारले पनि अरूको देखासिकी गर्नुपर्ने दबाब अनुभव गर्न सक्छन्। आफ्नो आम्दानीले नपुग्दा ऋण लिनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। चाडपर्व सकिएपछि घरखर्च, शिक्षा, स्वास्थ्य र ऋणको किस्ता व्यवस्थापन गर्न कठिनाइ हुन सक्छ। सबै परिवारले दसैँमा ऋण लिन्छन् भन्ने होइन। तर आम्दानीभन्दा बढी खर्च गर्ने बानी र सामाजिक प्रदर्शनको दबाबले आर्थिक जोखिम बढाउन सक्छ। यही विषयमा परिवार, समाज र वित्तीय संस्थाहरूले गम्भीर ध्यान दिन आवश्यक छ। आफ्नो क्षमताअनुसार खर्च गर्नु कमजोरी होइन, आर्थिक जिम्मेवारी हो। महँगो भोज नगर्नु, नयाँ लुगा नकिन्नु वा धेरै दक्षिणा दिन नसक्नु सामाजिक प्रतिष्ठामा कमी भएको प्रमाण होइन। परिवारको आर्थिक अवस्थालाई बेवास्ता गरेर अरूलाई देखाउन गरिएको खर्चले क्षणिक खुसी दिन सक्छ, तर त्यसको आर्थिक भार लामो समयसम्म रहन सक्छ। दसैँको केही दिनका लागि गरिएको अनावश्यक खर्चले परिवारको दीर्घकालीन आवश्यकता प्रभावित गर्नु हुँदैन। चाडपर्वको खुसी र आर्थिक सुरक्षाबीच सन्तुलन कायम गर्नु नै विवेकपूर्ण व्यवहार हो। दसैँमा हाम्रो भान्सामा पाक्ने खाद्यान्न र बजारमा बिक्री हुने कृषि उपजको पछाडि किसानको श्रम जोडिएको हुन्छ। किसानले वर्षभरि बीउ, मल, सिँचाइ, श्रम र ढुवानीमा लगानी गर्छन्। मौसमको अनिश्चितता, रोगव्याधि, उत्पादन लागत र बजार मूल्यको उतारचढावसँग जुध्दै उनीहरूले खाद्यान्न उत्पादन गर्छन्। तर उत्पादन गर्नु र त्यसबाट पर्याप्त आम्दानी प्राप्त गर्नु फरक कुरा हो। उत्पादन राम्रो भए पनि बजारमा उचित मूल्य नपाउँदा किसानको आम्दानी अपेक्षाअनुसार नहुन सक्छ। भण्डारण र बजार व्यवस्थापनको अभावले पनि किसानलाई असर पार्न सक्छ। उत्पादन लागत बढ्दै जाने तर आम्दानी सुनिश्चित नहुने अवस्था रहिरह्यो भने किसानको आर्थिक सुरक्षा कमजोर हुन्छ। यस्तो अवस्थामा दसैँजस्ता चाडपर्वका अतिरिक्त खर्च जुटाउनु किसान परिवारका लागि चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ। किसानले वर्षभरि मेहनत गरेपछि पनि चाडपर्वमा आवश्यक खर्चका लागि ऋण खोज्नुपर्ने अवस्था आउनु कृषि क्षेत्रको संरचनागत समस्यासँग जोडिएको विषय हो।
किसानको आर्थिक अवस्था सुधार नगरी ग्रामीण समृद्धिको कुरा पूरा हुन सक्दैन। कृषि उपजको बजार सुनिश्चितता, उत्पादनको उचित मूल्य, भण्डारण सुविधा, सिँचाइ, बीमा र सहुलियतपूर्ण वित्तीय पहुँचमा ध्यान दिनुपर्छ। किसानलाई उत्पादन बढाउन मात्र प्रेरित गरेर पुग्दैन; उत्पादन बिक्री गरेर उचित आम्दानी प्राप्त गर्ने वातावरण पनि बनाउनुपर्छ।
दसैँका समयमा स्थानीय कृषि उपजलाई प्राथमिकता दिनु उपभोक्ताको सानो निर्णय मात्र होइन, स्थानीय अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउने अभ्यास पनि हो। किसानबाट कृषि उपज खरिद गर्ने, स्थानीय बजारलाई प्रोत्साहन गर्ने र उत्पादनकर्ता तथा उपभोक्ताबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध स्थापित गर्ने कामले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई सहयोग गर्न सक्छ।
मजदुर र साना उद्यमीको अदृश्य संघर्ष
किसानजस्तै दैनिक ज्यालादारीमा काम गर्ने मजदुर, निर्माण श्रमिक, घरेलु श्रमिक र साना व्यवसायमा संलग्न व्यक्तिहरूको आर्थिक अवस्था पनि विचारणीय छ। उनीहरूको आम्दानी नियमित नहुन सक्छ। काम पाए मात्र घरखर्च चल्ने परिवारका लागि चाडपर्वमा अतिरिक्त खर्च जुटाउनु सजिलो हुँदैन।
समाजका भव्य भवन निर्माण गर्ने श्रमिक आफैँले आफ्नो घर मर्मत गर्न नसक्ने अवस्थामा हुन सक्छन्। बजारमा वस्तु उत्पादन गर्ने श्रमिकलाई आफ्ना परिवारका लागि आवश्यक सामान किन्न कठिन हुन सक्छ। साना उद्यमीले व्यापारमा लगानी गरेको रकम समयमै फिर्ता नपाउँदा चाडपर्वको खर्च व्यवस्थापन गर्न समस्या भोग्न सक्छन्।यसले एउटा आधारभूत प्रश्न उठाउँछ—समाजको उत्पादन र अर्थतन्त्रमा योगदान दिने श्रमजीवी वर्गको जीवनस्तर सुधार्न हामीले कति ध्यान दिएका छौँ?
श्रमको सम्मान भाषणमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। श्रमिकले उचित पारिश्रमिक पाउने, समयमै ज्याला प्राप्त गर्ने र सम्मानजनक कार्य वातावरणमा काम गर्न पाउने व्यवस्था प्रभावकारी हुनुपर्छ। साना उद्यमीलाई बजार, प्रविधि, सीप र वित्तीय पहुँच उपलब्ध गराउनुपर्छ। चाडपर्वको समयमा श्रमिकलाई समयमै पारिश्रमिक उपलब्ध गराउनु, उनीहरूको श्रमलाई सम्मान गर्नु र आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारप्रति संवेदनशील हुनु सामाजिक उत्तरदायित्वका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्।
वैदेशिक रोजगारी: रेमिट्यान्ससँगै जोडिएको पारिवारिक यथार्थ
वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त रकमले नेपाली परिवारको उपभोग, शिक्षा, स्वास्थ्य र जीवनस्तरमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ। तर यससँगै विदेशमा श्रम गरिरहेका नेपालीको व्यक्तिगत संघर्ष र पारिवारिक भावनालाई पनि बुझ्नुपर्छ।
दसैँमा घर फर्किन नपाउने धेरै नेपालीले परिवारको खुसीका लागि पैसा पठाउँछन्। उनीहरू आफैँ विदेशमा कठिन काम गर्दै परिवारका आवश्यकता पूरा गर्न मेहनत गरिरहेका हुन्छन्। परिवारका लागि खर्च पठाउनु उनीहरूको प्रेम र जिम्मेवारीको अभिव्यक्ति हो।
तर रेमिट्यान्सबाट प्राप्त रकमको उपयोगबारे पनि विवेकपूर्ण सोच आवश्यक छ। परिवारको तत्कालीन आवश्यकता पूरा गर्नु महत्त्वपूर्ण भए पनि सम्भव भएसम्म शिक्षा, सीप विकास, उत्पादनमूलक गतिविधि र साना उद्यममा लगानी गर्ने अवसर खोज्न सकिन्छ। रेमिट्यान्सलाई केवल उपभोगमा सीमित नराखी दीर्घकालीन आर्थिक सुरक्षासँग जोड्न सकिएमा परिवारको भविष्य बलियो बनाउन सहयोग पुग्छ। यसका लागि व्यक्तिगत परिवारको निर्णयसँगै उत्पादनमूलक लगानीका अवसर, वित्तीय साक्षरता र स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्ने नीतिको पनि आवश्यकता पर्छ।
सहकारीको भूमिका: ऋण विस्तारभन्दा सदस्यको आर्थिक सुरक्षा
सहकारी आन्दोलनको मूल उद्देश्य सदस्यबीच आपसी सहयोग, बचत परिचालन र आर्थिक आत्मनिर्भरता प्रवर्द्धन गर्नु हो। यही उद्देश्यअनुसार सहकारीले सदस्यको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न भूमिका खेल्न सक्छन्।
चाडपर्वको समयमा सदस्यलाई अनावश्यक ऋणबाट जोगिन, खर्चको योजना बनाउन र आफ्नो भुक्तानी क्षमता बुझेर मात्र ऋण लिन वित्तीय साक्षरता कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ। ऋण आवश्यक परेको अवस्थामा त्यसको उद्देश्य, लागत र भुक्तानीको स्रोतबारे स्पष्ट परामर्श दिनु पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
उपभोगका लागि ऋण लिनु सधैँ अनुचित हुँदैन। परिवारका आवश्यकताका लागि वित्तीय सहयोग आवश्यक पर्न सक्छ। तर बारम्बार ऋण लिएर दैनिक खर्च र चाडपर्व धान्नुपर्ने अवस्था देखिएमा त्यसको मूल कारण पहिचान गर्नुपर्छ।
सहकारीको भूमिका ऋण वितरणमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। कृषि, पशुपालन, घरेलु उद्योग, हस्तकला, खाद्य प्रशोधन र साना व्यवसायमा सदस्यको क्षमता विकास तथा वित्तीय पहुँच विस्तार गर्न सकिन्छ। सदस्यलाई बजार र उत्पादनसँग जोड्न सकिएमा उनीहरूको आम्दानी बढाउन सहयोग पुग्छ।
सहकारीको सफलता कति ऋण प्रवाह भयो भन्ने आधारमा मात्र मापन गर्नु पर्याप्त हुँदैन। सदस्यको आर्थिक अवस्था सुधारियो कि सुधारिएन, ऋण तिर्न सक्ने क्षमता बढ्यो कि बढेन, कति उत्पादनमूलक उद्यम सञ्चालन भए र कति रोजगारी सिर्जना भए भन्ने पक्ष पनि महत्त्वपूर्ण छन्।सहकारीले सदस्यलाई ऋणमा निर्भर बनाउने होइन, आफ्नो श्रम, सीप र उत्पादनबाट आत्मनिर्भर बन्न सहयोग गर्नुपर्छ। यही सदस्यकेन्द्रित सहकारीको वास्तविक मर्म हो।
स्थानीय उत्पादन र उद्यमशीलतासँग जोडौँ दसैँ
दसैँको समयमा बजारमा उपभोग बढ्छ। यो अवसरलाई स्थानीय उत्पादन र उद्यमशीलता प्रवर्द्धनसँग जोड्न सकिन्छ। किसानका कृषि उपज, घरेलु उद्योगका सामग्री, हस्तकलाका वस्तु र साना उद्यमीका उत्पादनलाई बजारसम्म पुर्याउन स्थानीय तह, सहकारी, उद्योग वाणिज्य संघ र युवा समूहबीच सहकार्य गर्न सकिन्छ। बुटवलजस्ता व्यापारिक सम्भावना भएका सहरमा स्थानीय उत्पादनका दसैँ बजार आयोजना गर्न सकिन्छ। यस्ता बजारमा किसान, महिला उद्यमी, घरेलु उद्योग र युवा व्यवसायीलाई आफ्ना उत्पादन प्रदर्शन तथा बिक्री गर्ने अवसर दिन सकिन्छ। तर चाडपर्वमा केही दिन बजार आयोजना गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। उत्पादनको गुणस्तर, नियमित बजार पहुँच, वित्तीय सहयोग, सीप विकास र उद्यमको निरन्तरतामा पनि ध्यान दिनुपर्छ।स्थानीय उत्पादनको प्रयोगले बाह्य वस्तुको आयात स्वतः प्रतिस्थापन गर्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। तर प्रतिस्पर्धी मूल्य र गुणस्तर भएका स्थानीय वस्तुलाई प्राथमिकता दिँदा स्थानीय उत्पादकले बजार पाउन र स्थानीय अर्थतन्त्रमा आर्थिक गतिविधि बढाउन सहयोग पुग्न सक्छ।दसैँलाई उपभोगको मौसम मात्र नभई स्थानीय उत्पादन र उद्यमशीलताको अवसरका रूपमा विकास गर्नु आवश्यक छ।
युवा नेतृत्व र बदलिँदो सामाजिक संस्कार
युवाले दसैँलाई केवल रमाइलो गर्ने अवसरका रूपमा मात्र होइन, सामाजिक परिवर्तनको अवसरका रूपमा पनि लिन सक्छन्। टोलको सरसफाइ, ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान, आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारलाई सहयोग, स्थानीय उत्पादनको प्रचार र सामूहिक सांस्कृतिक गतिविधि सञ्चालन गर्न युवाको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। हराउँदै गएका चर्खे पिङ र गाउँघरका सामूहिक परम्परालाई सुरक्षित तथा व्यवस्थित रूपमा पुनर्जीवित गर्न सकिन्छ। यसले सांस्कृतिक निरन्तरतासँगै समुदायबीचको सम्बन्ध बलियो बनाउन सहयोग गर्छ।
युवाले देखावटी खर्चको प्रतिस्पर्धाभन्दा सीप, उत्पादन, उद्यम र रोजगारीलाई प्राथमिकता दिने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। समाजमा आर्थिक रूपमा कमजोर व्यक्तिलाई सम्मानपूर्वक बाँच्न सहयोग गर्ने वातावरण बनाउनु पनि युवा नेतृत्वको महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी हो। सामाजिक परिवर्तन ठूला भाषणबाट मात्र सम्भव हुँदैन। परिवारमा खर्च व्यवस्थापन गर्ने बानी, स्थानीय उत्पादनको प्रयोग, श्रमको सम्मान र विपन्न परिवारप्रतिको संवेदनशीलताजस्ता साना अभ्यासबाट पनि परिवर्तन सुरु हुन्छ।
सरकारको दायित्व: आर्थिक सुरक्षालाई प्राथमिकता
दसैँमा गरिब परिवारले ऋण लिनुपर्ने जोखिम घटाउन व्यक्तिको व्यवहार परिवर्तनसँगै आर्थिक अवसर र सार्वजनिक नीतिमा सुधार आवश्यक छ।
कृषि उपजको उचित मूल्य, सुलभ कृषि वित्त, भण्डारण तथा बजार पूर्वाधार, श्रमिकको पारिश्रमिक, युवा रोजगारी र साना उद्यमको विकासमा सरकारको ध्यान केन्द्रित हुनुपर्छ। विपन्न परिवारका लागि उपलब्ध सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन हुनुपर्छ। साथै, वित्तीय साक्षरता र जिम्मेवार ऋण व्यवस्थापनसम्बन्धी शिक्षा विद्यालय, समुदाय र सहकारीमार्फत विस्तार गर्न सकिन्छ। नागरिकलाई आम्दानीअनुसार खर्च योजना बनाउन, अनावश्यक ऋणबाट जोगिन र दीर्घकालीन आर्थिक सुरक्षा निर्माण गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ।आर्थिक विकासको मूल्याङ्कन ठूला भवन, सडक र बजारको विस्तारबाट मात्र गर्नु पर्याप्त हुँदैन। किसानको आम्दानी कति बढ्यो, श्रमिकको जीवनस्तर कति सुधारियो, साना उद्यमीले कति अवसर पाए र कमजोर आर्थिक अवस्थाका परिवारले आधारभूत आवश्यकता कति सहज रूपमा पूरा गर्न सके भन्ने पक्ष पनि महत्त्वपूर्ण छन्।
समृद्धिको वास्तविक अर्थ नागरिकले सम्मानपूर्वक जीवन बिताउन पाउनु हो। चाडपर्व मनाउनकै लागि परिवारले आफ्नो आर्थिक सुरक्षालाई जोखिममा पार्नुपर्ने अवस्था कम हुँदै जानु पनि त्यही समृद्धिको एउटा महत्त्वपूर्ण सूचक हो।
दसैँ नेपाली समाजको साझा सांस्कृतिक सम्पदा हो। यसलाई बजार, उपभोग र आर्थिक प्रदर्शनको प्रतिस्पर्धामा सीमित गर्नु हुँदैन। चाडपर्वको मौलिकता जोगाउनु भनेको पुरानो जीवनशैलीलाई जस्ताको तस्तै अपनाउनु होइन; आपसी सद्भाव, सामूहिकता, श्रमको सम्मान र आर्थिक विवेकजस्ता सकारात्मक मूल्यलाई वर्तमान समाजमा स्थापित गर्नु हो।
हिजो कमेरो माटोले पोतिएका घरमा पनि दसैँको उज्यालो थियो। चर्खे पिङमा मच्चिएको हाँसोमा पनि खुसी थियो। आज हामीसँग धेरै सुविधा छन्, तर ती सुविधाले समाजमा आर्थिक दबाब र सामाजिक विभेद बढाउनु हुँदैन।
दसैँको खर्च आफ्नो क्षमताअनुसार व्यवस्थापन गरौँ। किसानको उत्पादनलाई सम्मान गरौँ। श्रमिकको उचित पारिश्रमिकको पक्षमा उभिऔँ। स्थानीय उद्यमलाई प्रोत्साहन गरौँ। सहकारीलाई उत्पादन र आत्मनिर्भरतासँग जोडौँ। आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारलाई अपमान होइन, सम्मान र सहयोग दिऔँ। दसैँको खुसी सबैको साझा अधिकार हो। त्यसैले यस्तो सामाजिक र आर्थिक वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ, जहाँ कुनै परिवारले अरूको देखासिकी गर्नकै लागि ऋण लिनुपर्ने दबाब महसुस नगरोस् र आर्थिक अभावकै कारण चाडपर्वको खुसीबाट वञ्चित हुन नपरोस्।
दसैँ धनीको सम्पन्नता प्रदर्शन गर्ने पर्व मात्र होइन, गरिखाने वर्गको श्रम र आत्मसम्मानको पनि पर्व हो। यसको वास्तविक विजय त्यतिबेला हुन्छ, जब किसानको पसिनाले उचित मूल्य पाउँछ, मजदुरको श्रमले सम्मान पाउँछ, साना उद्यमीले अवसर पाउँछन् र हरेक परिवारले आफ्नो सामर्थ्यअनुसार ऋणको अनावश्यक बोझबिना खुसी मनाउन सक्छ।
दसैँको सांस्कृतिक उज्यालोसँगै आर्थिक न्याय, सामाजिक सद्भाव र आत्मनिर्भरताको उज्यालो पनि फैलियोस्।
विजयादशमीको हार्दिक मंगलमय शुभकामना।
सामाजिक अभियन्ता
कमेन्ट गर्नुहोस !